Historia

Zakład Cytologii Uniwersytetu Warszawskiego wywodzi się z rozwoju nauk biologicznych w okresie międzywojennym, kiedy to w strukturze Wydziału Filozoficznego (później Matematyczno-Przyrodniczego) zaczęły się wyodrębniać specjalistyczne katedry zoologiczne. Jedną z nich była Katedra Cytologii, stanowiąca podstawę organizacyjną przyszłego Zakładu. Za twórcę warszawskiego ośrodka cytologii uznaje się Wacława Baehra, który w 1922 roku został mianowany profesorem cytologii, a kilka lat później otrzymał zadanie zorganizowania Katedry Cytologii. Początki placówki były skromne – Katedra mieściła się w wynajętym, dwupokojowym lokalu przy placu Trzech Krzyży. Mimo ograniczonych warunków, prowadzono tam zarówno działalność dydaktyczną, jak i badawczą.

Prof. Wacław Brunon Baehr (1873–1939)

Kierował Katedrą Cytologii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UW w latach 1925-1937.

Był wybitnym cytologiem i jednym z pionierów tej dziedziny na świecie. Studiował nauki przyrodnicze w Odessie i Petersburgu, gdzie ukończył studia w 1898 roku. Następnie pracował w Carskiej Akademii Nauk w Petersburgu aż do rewolucji. Prowadził badania i kształcił się w wielu ośrodkach naukowych Europy Zachodniej, m.in. w Tybindze, Paryżu, Würzburgu (u Theodora Boveriego) oraz w Louvain. Na początku lat 20. wrócił do Polski i w roku akademickim 1922/23 rozpoczął na Uniwersytecie Warszawskim pierwsze wykłady z cytologii ogólnej. Był twórcą tego kierunku na UW oraz inicjatorem powstania Katedry Cytologii. Jego działalność naukowa koncentrowała się na cytologii zwierząt, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów dziedziczenia oraz roli chromosomów w determinacji płci. Baehr prowadził przełomowe badania nad chromosomami u bezkręgowców, m.in. u mszyc, wykazując różnice między gametami męskimi i żeńskimi. Opisał również zachowanie chromosomów podczas podziałów komórkowych oraz procesy redukcji chromosomów w trakcie mejozy. Jego prace stanowiły jedne z pierwszych systematycznych analiz cytologicznych zjawisk dziedziczenia i przyczyniły się do ugruntowania podstaw nowoczesnej genetyki. Wyniki badań Baehra miały istotne znaczenie dla zrozumienia mechanizmów przekazywania cech oraz procesów zachodzących w komórkach rozrodczych. W uznaniu osiągnięć naukowych został zgłoszony do Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny, wspólnie z Thomasem Hunt Morganem. Był członkiem licznych towarzystw naukowych, w tym Polskiej Akademii Umiejętności oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

 

Prof. dr hab. Zygmunt Kraczkiewicz (1900–1971)

Kierował Katedrą Cytologii w latach 1937-1939 i Zakładem Cytologii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi w latach 1947-1970.

Był wybitnym polskim cytologiem i embriologiem. Studia przyrodnicze rozpoczął w 1922 roku na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie już w trakcie kształcenia prowadził badania z zakresu embriologii doświadczalnej pod kierunkiem prof. Jana Tura. Po ich ukończeniu kontynuował pracę naukową jako asystent prof. Wacława Baehra. W 1928 roku uzyskał stopień doktora, koncentrując się na problematyce różnicowania komórkowego i mitoz różnicujących, a w 1936 roku uzyskał habilitację z zakresu cytologii zoologicznej. Po II wojnie światowej odegrał kluczową rolę w odbudowie Zakładu Cytologii i jego działalności naukowej. Pomimo trudnych warunków politycznych w okresie powojennym, pozostał wierny klasycznej genetyce i nie podporządkował się obowiązującej wówczas ideologii „nowej biologii”, która negowała rolę chromosomów. Od 1946 roku kierował Katedrą Cytologii, przyczyniając się do jej organizacji oraz rozwoju kadry naukowej. W 1948 roku został profesorem nadzwyczajnym, a w 1956 – profesorem zwyczajnym. Był również aktywnym członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oraz ważnym organizatorem życia naukowego – pełnił funkcję prorektora Uniwersytetu Warszawskiego oraz prezesa Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. Działalność naukowa prof. Kraczkiewicza obejmowała zagadnienia związane z różnicowaniem komórek we wczesnych etapach rozwoju organizmów, ontogenezą oraz spermatogenezą u owadów. Prowadził także badania nad strukturą i funkcją chromosomów olbrzymich, które miały istotne znaczenie dla rozwoju cytologii i biologii komórki. Był autorem cenionego podręcznika „Cytologia ogólna” (1949), który przez wiele lat stanowił ważne źródło wiedzy dla studentów i badaczy.

 

Prof. dr hab. Bohdan Matuszewski (1926–2022)

Kierował Zakładem Cytologii na Wydziale Biologii w latach 1970-1991.

Był polskim cytologiem, który odegrał istotną rolę w rozwoju badań nad strukturą i funkcją chromosomów u owadów. Studia na Uniwersytecie Warszawskim rozpoczął w 1946 roku. Już w ich trakcie związał się z Zakładem Cytologii, wybierając specjalizację z zakresu cytologii zwierząt. Pracę magisterską, poświęconą chromosomom owadów, wykonał pod kierunkiem doc. Zygmunta Kraczkiewicza. Z Zakładem Cytologii pozostał związany przez całą swoją karierę naukową, przechodząc kolejne etapy rozwoju zawodowego – od stanowiska asystenta po funkcję kierownika. Jego działalność badawcza koncentrowała się na analizie chromosomów owadów, w szczególności ich struktury, zmienności oraz roli w procesach oogenezy i spermatogenezy. Prowadził badania nad chromosomami olbrzymimi, a także nad mechanizmami segregacji i eliminacji chromosomów w komórkach rozrodczych. Wyniki jego prac przyczyniły się do pogłębienia wiedzy na temat organizacji materiału genetycznego i jego funkcjonowania w trakcie rozwoju organizmu. W 1970 roku objął stanowisko kierownika Zakładu Cytologii, którym kierował przez ponad dwie dekady, przyczyniając się do jego rozwoju organizacyjnego i naukowego. Pełnił również funkcje kierownicze w strukturach Instytutu Zoologii Uniwersytetu Warszawskiego, w tym przewodniczącego Rady Naukowej oraz dyrektora Instytutu.

 

Prof. dr hab. Jerzy Moraczewski

Kierował Zakładem Cytologii na Wydziale Biologii w latach 1991-2006.

Prof. Jerzy Moraczewski jest biologiem i cytologiem, wieloletnim pracownikiem Uniwersytetu Warszawskiego, z którym związany jest od 1968 roku. Na uczelni rozwijał działalność naukową i dydaktyczną, uzyskując tytuł profesora (1990), a następnie profesora zwyczajnego. Jego zainteresowania badawcze koncentrowały się na biologii komórki, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów różnicowania i regeneracji tkanek. Początkowo prowadził badania nad pierwotniakami, regeneracją u niższych bezkręgowców (m.in. planarii), a następnie rozszerzył je na bardziej złożone modele, w tym mięśnie szkieletowe ssaków. Jego dorobek obejmuje ponad 60 publikacji naukowych i dotyczy szerokiego spektrum zagadnień – od podstawowych mechanizmów regeneracji po zaawansowane analizy procesów komórkowych. Szczególne miejsce w jego badaniach zajmowała biologia komórek mięśniowych. Analizował procesy miogenezy oraz regeneracji mięśni szkieletowych, badając m.in. rolę komórek satelitowych, białek adhezyjnych, kinaz białkowych (w tym kinazy A i C) oraz szlaków sygnałowych regulujących różnicowanie i fuzję mioblastów. Istotnym elementem jego działalności była współpraca międzynarodowa. Odbywał liczne staże naukowe we Francji, w tym w Université Paris XII (Paris-Est Créteil University), gdzie współpracował z zespołem prof. Alberta Le Moigne. W latach 1981–1985 pracował tam jako profesor zoologii, prowadząc badania oraz działalność dydaktyczną, a współpracę kontynuował również w kolejnych latach podczas wielomiesięcznych pobytów naukowych. Po powrocie do Warszawy odegrał kluczową rolę w rozwoju infrastruktury badawczej. Był inicjatorem utworzenia Pracowni Mikroskopii Elektronowej (lata 70.) oraz organizatorem pracowni hodowli komórek (lata 80.), w której rozwijano nowoczesne techniki badań in vitro. Pracownia ta stała się fundamentem nowego kierunku badań w Zakładzie Cytologii i przyczyniła się do rozwoju badań nad komórkami mięśniowymi i ich regeneracją. Od 15 marca 1991 roku kierował Zakładem Cytologii. W swoich badaniach wykorzystywał zarówno modele zwierzęce, jak i hodowle komórkowe, co pozwoliło mu na analizę uniwersalnych mechanizmów regeneracji i różnicowania komórek. Jego prace znacząco przyczyniły się do lepszego zrozumienia procesów naprawy tkanek oraz funkcjonowania komórek w warunkach fizjologicznych i eksperymentalnych. Prof. Moraczewski pełnił także liczne funkcje organizacyjne na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1987–1991 był prodziekanem Wydziału Biologii ds. badań naukowych i współpracy zagranicznej.  W latach 1986–2000 pełnił również funkcję tzw. seniora budowy gmachu Wydziału Biologii, nadzorując realizację tej inwestycji.