Historia

Zakład Cytologii Uniwersytetu Warszawskiego wywodzi się z rozwoju nauk biologicznych w okresie międzywojennym, kiedy to w strukturze Wydziału Filozoficznego (później Matematyczno-Przyrodniczego) zaczęły się wyodrębniać specjalistyczne katedry zoologiczne. Jedną z nich była Katedra Cytologii, stanowiąca podstawę organizacyjną przyszłego Zakładu. Za twórcę warszawskiego ośrodka cytologii uznaje się Wacława Baehra, który w 1922 roku został mianowany profesorem cytologii, a kilka lat później otrzymał zadanie zorganizowania Katedry Cytologii. Początki placówki były skromne – Katedra mieściła się w wynajętym, dwupokojowym lokalu przy placu Trzech Krzyży. Mimo ograniczonych warunków, prowadzono tam zarówno działalność dydaktyczną, jak i badawczą. Baehr wykładał cytologię ogólną oraz podstawy genetyki na poziomie komórkowym, wprowadzając studentów w najnowsze wówczas osiągnięcia nauki.

Prof. dr hab. Wacław Brunon Baehr (1873–1939)

Kierował Katedrą Cytologii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UW w latach 1925-1937.

Był jednym z pionierów cytologii i genetyki w Polsce oraz wieloletnim pracownikiem Uniwersytetu Warszawskiego. Jego działalność naukowa koncentrowała się na cytologii zwierząt, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów dziedziczenia oraz roli chromosomów w determinacji płci. Baehr prowadził przełomowe badania nad chromosomami u bezkręgowców, m.in. u mszyc, wykazując różnice między gametami męskimi i żeńskimi. Opisał również zachowanie chromosomów podczas podziałów komórkowych oraz procesy redukcji chromosomów w trakcie mejozy. Jego prace stanowiły jedne z pierwszych systematycznych analiz cytologicznych zjawisk dziedziczenia i przyczyniły się do ugruntowania podstaw nowoczesnej genetyki. Wyniki badań Baehra miały istotne znaczenie dla zrozumienia mechanizmów przekazywania cech oraz procesów zachodzących w komórkach rozrodczych. W uznaniu osiągnięć naukowych został zgłoszony do Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny, wspólnie z Thomasem Hunt Morganem. Był członkiem licznych towarzystw naukowych, w tym Polskiej Akademii Umiejętności oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

 

Prof. dr hab. Zygmunt Kraczkiewicz (1900–1971)

Kierował Katedrą Cytologii w latach 1937-1939 i Zakładem Cytologii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi w latach 1947-1970.

Był wybitnym polskim cytologiem i embriologiem, a także wieloletnim pracownikiem Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1949 roku związany był z Uniwersytetem Warszawskim jako profesor, a w latach 1956–1965 pełnił funkcję prorektora uczelni. Studia przyrodnicze rozpoczął w 1922 roku na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie już w trakcie kształcenia prowadził badania z zakresu embriologii doświadczalnej pod kierunkiem prof. Jana Tura. Po ich ukończeniu kontynuował pracę naukową jako asystent prof. Wacława Baehra. W 1928 roku uzyskał stopień doktora, koncentrując się na problematyce różnicowania komórkowego i mitoz różnicujących. Po II wojnie światowej odegrał kluczową rolę w odbudowie i rozwoju badań cytologicznych na Uniwersytecie Warszawskim. Od 1946 roku kierował Katedrą Cytologii, przyczyniając się do jej organizacji oraz rozwoju kadry naukowej. Był również aktywnym członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oraz ważnym organizatorem życia naukowego – pełnił funkcję prorektora Uniwersytetu Warszawskiego oraz prezesa Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. Działalność naukowa prof. Kraczkiewicza obejmowała zagadnienia związane z różnicowaniem komórek we wczesnych etapach rozwoju organizmów, ontogenezą oraz spermatogenezą u owadów. Prowadził także badania nad strukturą i funkcją chromosomów olbrzymich, które miały istotne znaczenie dla rozwoju cytologii i biologii komórki. Był autorem cenionego podręcznika „Cytologia ogólna” (1949), który przez wiele lat stanowił ważne źródło wiedzy dla studentów i badaczy.

 

 

Prof. dr hab. Bohdan Matuszewski (1926–2022)

Kierował Zakładem Cytologii na Wydziale Biologii w latach 1970-1991.

Był wybitnym polskim cytologiem, który odegrał istotną rolę w rozwoju badań nad strukturą i funkcją chromosomów u owadów. Studia na Uniwersytecie Warszawskim rozpoczął w 1946 roku. Już w ich trakcie związał się z Zakładem Cytologii, wybierając specjalizację z zakresu cytologii zwierząt. Pracę magisterską, poświęconą chromosomom owadów, wykonał pod kierunkiem doc. Zygmunta Kraczkiewicza. Z Zakładem Cytologii pozostał związany przez całą swoją karierę naukową, przechodząc kolejne etapy rozwoju zawodowego – od stanowiska asystenta po funkcję kierownika. Jego działalność badawcza koncentrowała się na analizie chromosomów owadów, w szczególności ich struktury, zmienności oraz roli w procesach oogenezy i spermatogenezy. Prowadził badania nad chromosomami olbrzymimi, a także nad mechanizmami segregacji i eliminacji chromosomów w komórkach rozrodczych. Wyniki jego prac przyczyniły się do pogłębienia wiedzy na temat organizacji materiału genetycznego i jego funkcjonowania w trakcie rozwoju organizmu. W 1970 roku objął stanowisko kierownika Zakładu Cytologii, którym kierował przez ponad dwie dekady, przyczyniając się do jego rozwoju organizacyjnego i naukowego. Pełnił również funkcje kierownicze w strukturach Instytutu Zoologii Uniwersytetu Warszawskiego, w tym przewodniczącego Rady Naukowej oraz dyrektora Instytutu.

 

Prof. dr hab. Jerzy Moraczewski

Kierował Zakładem Cytologii na Wydziale Biologii w latach 1991-2006.

Był wieloletnim pracownikiem Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie od 1968 roku rozwijał działalność naukową i dydaktyczną, uzyskując tytuł profesora zwyczajnego. Równolegle prowadził badania we współpracy międzynarodowej, m.in. jako profesor w Paris-Est Créteil University we Francji (1980–2001), w laboratorium zajmującym się biologią komórki, wzrostem, naprawą i regeneracją tkanek. Po uzyskaniu kolejnych stopni naukowych rozwijał badania nad mechanizmami funkcjonowania komórek oraz procesami różnicowania i regeneracji tkanek. Jego dorobek naukowy obejmuje ponad 60 publikacji i dotyczy szerokiego spektrum zagadnień – od badań nad regeneracją u organizmów prostych (np. planarii), po zaawansowane analizy procesów zachodzących w mięśniach szkieletowych ssaków. Jego prace koncentrowały się przede wszystkim na biologii komórek mięśniowych, ze szczególnym uwzględnieniem procesów miogenezy oraz regeneracji mięśni szkieletowych. W swoich badaniach analizował m.in. rolę komórek satelitowych, białek adhezyjnych, kinaz białkowych oraz szlaków sygnałowych regulujących różnicowanie i fuzję mioblastów. Szczególne znaczenie miały prowadzone przez niego badania nad hodowlą komórek mięśniowych, zapoczątkowane po powrocie z Francji, gdzie zdobywał doświadczenie w nowoczesnych technikach biologii komórki. Po powrocie do Warszawy utworzył  pierwszą pracownię mikroskopii elektronowej na Uniwersytecie Warszawskim oraz pracownię hodowli komórek, która stała się fundamentem nowego kierunku badań rozwijanych w Zakładzie Cytologii i przyczyniła się do rozwoju badań nad komórkami macierzystymi mięśni. Jego działalność naukowa obejmowała również badania nad procesami regeneracji w różnych modelach biologicznych, co pozwoliło na lepsze zrozumienie uniwersalnych mechanizmów naprawy tkanek.